Khi thời điểm Tết Nhâm Thìn đang còn đếm ngược thời gian, thì khắp các xã, phường sôi động với những âm thanh vui nhộn “Tùng! Cheng! Cắc! Cắc! Tùng! Cheng” của các đội lân. Múa lân được xem là một môn nghệ thuật biểu diễn dân gian và là một hình thức sinh hoạt văn hóa đặc sắc góp phần mang hơi xuân về đến mọi nhà. Bộ môn này thường xuất hiện trong các dịp lễ, tết, bởi theo quan niệm dân gian, con lân tượng trưng cho sự khởi đầu đầy may mắn, cho một năm mới thịnh vượng, phát lộc, phát tài…

* Hơn 30 năm trong nghề…

Nhộn nhịp vào những ngày cuối năm, không chỉ là cảnh mua bán, mà còn có không khí làm việc miệt mài của những người yêu và thích nghề làm đầu lân ngày tết… Gặp ông Bùi Văn Nuôi (thường gọi là ông Nhơn Trung) ở phường I, TP.Vị Thanh, với hơn 30 năm trong nghề làm đầu lân, dù đã 86 tuổi nhưng ông vẫn rất tâm huyết với nghề, vẫn cặm cụi, miệt mài bên những chiếc đầu lân sắp hoàn thành. Tuy tuổi đã cao, nhưng ông vẫn còn nhanh nhẹn, ông hồ hởi: “Cả gia đình tôi mấy bữa nay tranh thủ làm cả ngày để chỉnh sửa lại những khiếm khuyết trên con lân mà vẫn không kịp để giao cho khách!”. Ngày thường ông Nhơn Trung chỉ bán cầm chừng để giao cho khách hàng ở chợ, hay các trung tâm văn hóa xã, huyện… nhưng vào dịp tết thì ông phải huy động thêm con, cháu về phụ giúp. Ông tâm sự: “Ông mê lân từ lúc còn nhỏ, đến khi lớn lên cũng tập tành với anh em đi múa lân ở nhiều địa phương, cái cảm giác được cầm trong tay chiếc đầu lân đi múa thật vui sướng và hấp dẫn. Dần dần, ông yêu thích luôn cái nghề làm đầu lân”. Năm 1976, để thực hiện được sở thích của mình, ông đã lặn lội lên tận Sài Gòn (TP.HCM) để mua một cái đầu lân đẹp ưng ý về làm mẫu. Vốn tính nhạy bén, nhìn một lần là biết, nên nhờ chuyến đi đó mà ông học lóm được cách làm đầu lân của các nghệ nhân trên thành phố, cộng thêm năng khiếu và sự đầu tư nghiên cứu, tìm tòi học hỏi qua các băng video của Trung Quốc, ông đã sáng tạo thành những kiểu lân của riêng mình.

Ông Nhơn Trung vui bên những con lân mà mình tâm huyết và sự tiếp nối của thế hệ sau.

Để tạo nên những con lân ưng ý, ông đã tự tay đúc 4 khuôn lân bằng xi măng để thuận tiện và tiết kiệm thời gian cho những công đoạn khác. Để hoàn thành một khuôn lân cũng phải mất khoảng 3 ngày. Vật liệu để chế tạo đầu lân gồm: tre, giấy, hồ, vải, sơn, kim tuyến, len… và khuôn. Nói thì dễ nhưng làm thì khó. Một trong những công đoạn khó nhất khi làm đầu lân theo ông Nhơn Trung chính là khâu tạo vành và dán giấy, nếu hai khâu này không cẩn thận thì đầu lân sẽ không đẹp, không chắc. Những đầu lân dành cho các cháu nhỏ thì làm nhanh, nhưng với loại lân lớn thì khó và phải chia ra nhiều công đoạn. Người làm khung tre, người dán giấy bồi, người khéo tay thì lo khâu sơn phết…

* Kinh nghiệm làm đầu lân

Ông Nhơn Trung cho biết: Để làm được một đầu lân hoàn chỉnh thường mất khoảng 5 ngày. Ngày đầu tiên làm bộ khung hình chữ D, ngày thứ hai dán vải mùng - mỗi tấm vải cắt thành những mảnh nhỏ dài chừng một gang tay, rộng khoảng 3 tấc dán quanh khung rồi mang phơi cho khô. Ngày thứ ba dán từ 5-6 lớp giấy lên lớp vải mùng hôm trước và đem phơi cho các lớp dán cứng lại, ở giai đoạn này, lớp giấy dán cuối cùng phải là màu trắng và dán phải kỹ để tạo nét sắc sảo riêng cho con lân và dễ sơn, phết. Việc sơn màu, vẽ mắt sẽ làm vào ngày thứ tư và ngày cuối cùng là để dán râu, lông, kim sa, gắn râu mũi và đèn mắt. Tuy nhiên, trước khi bắt tay vào làm bộ khung thì mất một khoảng thời gian trước để chuốt tre, làm các vòng mắt, sừng, cắt râu mũi… Các họa tiết trên con lân luôn có mô típ giống nhau nhưng thường thì mỗi đầu lân lại có một nét đặc trưng. Đó chính là nét độc đáo của sản phẩm thủ công, nghệ nhân chế tạo dựa trên cảm xúc thẩm mỹ của mình. Ở phần làm đầu lân, ngoài dùng cây kềm nhỏ để cắt kẽm, thì các công đoạn khác đều được làm bằng tay nên cần sự tỉ mỉ, kiên trì trong từng chi tiết nhỏ. Tuy nhiên, nghề làm lân còn phụ thuộc rất nhiều vào thời tiết, bởi nếu thời tiết mưa, ẩm sẽ khiến lớp giấy bồi bị giữ nước, ỉu và mất đi độ căng cứng khiến người múa thấy mỏi và mất tính thẩm mỹ của con lân.

Múa lân luôn là một nét văn hóa đặc sắc mỗi độ Tết đến Xuân về.

Sở dĩ làm đầu lân phải tỉ mỉ đến từng chi tiết như vậy là vì trước đây, múa lân không phải là một hình thức giải trí, góp vui vào các dịp hội hè, đình đám… mà múa lân còn là một hoạt động tín ngưỡng dân gian. Vì vậy, nó bao hàm yếu tố niềm tin, thần thánh hóa trong đời sống tâm linh của con người. Con lân được xem là một thánh vật đứng hàng thứ nhì trong bộ tứ linh gồm: long, lân, quy, phụng. Lân có dung mạo kỳ dị là một hình tượng nghệ thuật được thêu dệt từ trí tưởng tượng của người xưa, nhưng đồng thời ẩn chứa trong đó một sức mạnh tâm linh lớn lao. Nên đòi hỏi người làm đầu lân phải có niềm đam mê và tâm huyết với nghề. Điều quan trọng là phải có cảm hứng nghệ thuật, bởi chính nó đã tạo nên nét đặc trưng riêng mà không ai có thể bắt chước được.

* Lưu giữ nét văn hóa đặc sắc

Những năm gần đây, múa lân ngoài xuất hiện vào dịp tết, lễ hội, còn góp mặt tại các buổi khai trương, động thổ,… Mỗi con lân hoàn tất đều được làm bằng thủ công, nên nghệ nhân xem nó như một tác phẩm nghệ thuật nhỏ của mình. Ở đó, họ gửi gắm cảm xúc trong từng nét vẽ, từng chi tiết. Ông Nhơn Trung nói: “Con lân đẹp khác với một con lân sến. Điểm quan trọng nhất của con lân chính là ở đôi mắt, nó thể hiện thần thái sống động của con lân: phải dữ, mạnh mẽ nhưng cũng phải gần “họa long điểm nhãn””.

Chị Bùi Thị Hiếu Thảo, con gái út của ông, chia sẻ: “Thấy cha năm nay tuổi cũng khá cao, nên anh em chúng tôi bàn nhau định khuyên ông nghỉ ngơi cho có sức khỏe, nhưng cha không chịu, vì đó là sở thích, là tâm huyết cả đời ông”. Đã thành thông lệ, khi sắp đến tết, các con, cháu lại tụ tập về nhà cùng ông chỉnh sửa các con lân bên cạnh những câu chuyện về cuộc sống, luôn có câu chuyện kể về nghề làm đầu lân. Hình ảnh con lân với tiếng trống, tiếng kèn rôm rả ngày tết đang được lưu truyền cho những thế hệ mai sao.

Bài và ảnh: CAO OANH